🖋️ Voor wie denkt dat zestiende-eeuwse vrouwen niets te zeggen hebben over een scheet-latende non, liefdesverdriet, baas in eigen huis of damn, die verderfelijke Maarten Luther

Soms kom je teksten tegen waarvan je denkt: dit kan onmogelijk uit de zestiende eeuw komen. En dan blijkt dat toch zo te zijn. Anna Bijns – Antwerpse schooljuf, katholiek tot in haar kleinste poriën, polemist pur sang en succesauter – schreef met dezelfde energie waarmee anderen vandaag op sociale media tekeergaan of leuzen scanderen op het Malieveld. Maar dan met strak metrum, technisch raffinement en een morele overtuiging waar je u tegen zegt. Herman Pleij noemde haar niet voor niets “één van de grote auteurs uit de Nederlandse letterkunde”.

Joke van Leeuwen waagde zich aan het hertalen van vier refreinen van Anna Bijns die samen tien pagina’s originele tekst beslaan. Vandaag publiceren we de pdf met de hertalingen én de originelen ernaast, zodat je zelf kunt zien met welk raffinement Van Leeuwen de toon van Anna Bijns moderniseerde.

1. Een scheet als bewijs dat je het kunt: refrein “Een scheet is veel beter dan pijn in de buik”

Als je denkt dat 16e-eeuwse poëzie altijd plechtig of ernstig is, lees dit refrein. Van Leeuwen laat Bijns’ humor voluit spreken: zuster Kalle blaast met haar ‘geprot’ letterlijk iedereen van z’n stoel, een pater kijkt geschrokken toe en de nonnen reageren alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Waarom deed Bijns dit nou? Was het om de nonnen te kakken te zetten, was het indirect kritiek op het zotte leven in de kloosters?

Waarschijnlijk was dat Anna Bijns’ doel niet. Eerder zal zij zich met dit gedicht hebben willen aansluiten bij een lange traditie van ludieke rederijkersteksten. Met dit gedicht laat ze ons zien dat zij alle onderwerpen de baas is: zij kan over álles, maar dan ook werkelijk over álles een refrein schrijven volgens de wetten van de rederijkers. Het is een bewijs van vermogen wat ze hier levert.

2. Herhaling als hamer: refrein “Ontrouw van een vriend is moeilijk te verdragen”

Dit refrein van Bijns is een weemoedige klaagzang over het verlies van vriendschap: dat je belazerd wordt door je beste vriend. Bijns begint met een ritmische opsomming van emoties: verdriet, pijn, teleurstelling. Dan herhaalt ze keer op keer de centrale gedachte, de stokregel: “Ontrouw van een vriend is moeilijk te verdragen.” Het werkt als een echo die het lijden benadrukt, ze hamert de emoties erin, als het ware.

Waarom deze herhaling? In de retorica van de rederijkers diende herhaling niet alleen om te benadrukken, maar ook om emotie over te dragen en het publiek te overtuigen van de ernst van de situatie. Elke herhaling is een nieuwe laag: ze voegt beelden toe, voorbeelden, kleine variaties op dezelfde kerngedachte. Het refrein wordt zo een betoog waarin je gevoel gelijk opgaat met de tekst. En het was makkelijk te onthouden natuurlijk met die stokregels.

3. Beter de baas: refrein “Ongebonden gelukkig zijn, vrouw zonder man”

Het onderwerp van dit refrein kun je zomaar tegenkomen in een feministische column van vandaag de dag: vrouwen die ervoor kiezen niet te trouwen. Bijns laat zien wat er in het huwelijk mis kan gaan: vrouwen raken hun geld kwijt, worden onderdrukt, soms zelfs geslagen. En dan keert ze het om: wie alleen blijft, is baas over eigen leven. Die vrijheid is meer waard dan een compliment of mooi cadeau. Heerlijk overzichtelijk, zo onafhankelijk te zijn.

Bijns zet hier strategisch allerlei argumenten in. Ze gebruikt haar persoonlijke ervaringen, ze somt nadelen op van het huwelijk, voordelen van ongetrouwd blijven en ze vergelijkt de twee. Een keer raden met welke uitkomst.

Het is een moraliserend gedicht, ja, maar tegelijk speels en scherp, alsof ze zegt: let op, dames, maar lach er ook om. Het grappige is dat ze hetzelfde gedicht ook vanuit de man geschreven heeft; dan klaagt hij over het huwelijk met een vrouw. Daarmee houdt Bijns beide geslachten een spiegel voor, hoe ze over elkaar denken en misschien zelfs: welke vooroordelen ze over elkaar hebben.

Zelf bleef Bijns voor zover wij weten ongetrouwd.

4. Een duel tussen twee kwaden: refrein “Maarten van Rossum de beste van de twee”

Dit refrein gaat over twee Maartens die allebei nogal wat kwaad in de wereld brengen: Luther, die zielen in de war schopt en Van Rossem, die huizen en mensenlevens vernietigt. Bijns zet die twee tegenover elkaar met de vraag: wie is nou écht het ergst? Het is een cynische grap, want Van Rossem stak steden in brand en ging in ieder dorp meteen op de kerk af om daar de nonnen te verkrachten, maar het gaat erom dat we goed begrijpen dat enkel en alleen de woorden van Luther zoveel kwalijker zijn.

Bijns doet dat slim en doordacht: ze wisselt ook hier persoonlijke observaties af met maatschappelijk oordeel, gebruikt concrete voorbeelden en laat de lezer zelf meewegen wie dan nog ‘het best’ is. We kozen ervoor niet heel het gedicht, maar enkel de eerste en laatste strofe te hertalen.

De tien pagina’s hertaling, met de originelen ernaast, vind je hier in pdf. Niet alle hertalingen worden in de podcast besproken. Welke dat wél zijn? Dat hoor je volgende week vrijdag. Tot dan.